Pozarejestracyjne stosowanie leków a ryzyko działań niepożądanych

T. Eguale i wsp. Association of off-label drug use and adverse drug events in an adult population. JAMA Intern Med. 2015 online

Na łamach JAMA Internal Medicine przedstawiono zagadnienie pozarejestracyjnego stosowania leków. Praktyka ta jest powszechna wśród lekarzy i tylko częściowo oparta na wynikach badań naukowych. Efektem takiego postępowania może być zwiększona częstość zdarzeń niepożądanych.

Zagadnienie to przedstawili autorzy z Kanady w oparciu o elektroniczne bazy danych obejmujące przepisywane leki, wskazania do ich stosowania, rozpoznania oraz działania niepożądane. Analiza objęła 46 021 pacjentów, którym w latach 2005-2009 wystawiono 151 305 recept. 11,8% z przepisanych leków nie odpowiadało wskazaniom zarejestrowanym przez odpowiednie organy nadzoru, z czego 80% nie miało oparcia w mocnych danych naukowych potwierdzających skuteczność danego postępowania.

Częstość działań niepożądanych była istotnie większa jeżeli stosowano leki ze wskazań nie wynikających z ulotki leku. Dla wskazań pozarejestracyjnych współczynnik działań niepożądanych wyniósł 19,7/10000 osobomiesięcy, podczas, gdy dla wskazań zgodnych z rejestracją leku wyniósł 12,5/10000 osobomiesięcy. Oznaczało to 44% wzrost względnego ryzyka działań niepożądanych.

Jednakże  w analizie szczegółowej wzrost ten dotyczył sytuacji, gdy stosowanie leku nie miało oparcia w mocnych danych naukowych  (21.7/ 10000 osobomiesięcy, skorygowany współczynnik ryzyka [adjusted hazard ratio, AHR] 1.54; 95%CI, 1.37-1.72).  Gdy naukowe argumenty istniały ryzyko działań niepożądanych było zbliżone do stosowania zgodnie ze wskazaniami (AHR 1.10; 95%CI, 0.88-1.38).

Najczęściej działania niepożądane stwierdzano dla leków przeciwinfekcyjnych, następnie dla leków działających na ośrodkowy układ nerwowy oraz układ krążenia.

Do czynników zwiększających ryzyko działań niepożądanych leków stosowanych ze wskazań pozarejestracyjnych zaliczono niedawny okres dopuszczenia ich do obrotu, terapię wielolekową, płeć żeńską. Wybrane przypadki działań niepożądanych obejmowały akatyzję dla gabapentyny, pobudzenie dla amitryptyliny, halucynacje dla trazodonu, wydłużenie odstępu QT dla kwetiapiny i przyrost masy ciała dla olanzapiny.

Wprowadzenie elektronicznych baz danych, jak również elektroniczny nadzór nad działaniami niepożądanymi pozwolą identyfikować i ostrzegać przed skutkami stosowania leków w sytuacjach, które nie obejmują wskazań zgodnych z rejestracją. Z punktu widzenie epidemiologii zjawiska jest to istotny problem dla systemów opieki zdrowotnej, zwłaszcza, gdy stosowanie leku nie ma poparcia  w mocnych danych naukowych.

Opracowano na podstawie: JAMA Internal Medicine, 2 listopada 2015

Marek Kowrach