Nawrót bólów dławicowych po rewaskularyzacji – wyzwanie dla klinicystów

Antonio Abbate i wsp – Recurrent angina after coronary revascularization: a clinical challenge Eur Heart J 2007;28:1057
Na łamach European Heart Journal pojawiła się ciekawa praca przeglądowa dotycząca częstego problemu klinicznego, jakim są nawroty objawów choroby wieńcowej u osób poddanych wcześniej zabiegom rewaskularyzacyjnym.

Na całym świecie zwiększa się znacznie liczba pacjentów z chorobą wieńcową poddanych zabiegom rewaskularyzacji, czy to za pomocą pomostowania aortalno-wieńcowego, czy też za pomocą angioplastyki wieńcowej. Jednym z głównych wskazań dla tych zabiegów są dolegliwości dławicowe pogarszające jakość życia pacjentów. Dolegliwości te często nawracają w jakiś czas po zabiegu, a czasami zabieg nie przynosi poprawy w tym zakresie.

Autorzy, na podstawie przeglądu literatury, omawiają możliwe przyczyny nawrotu objawów choroby wieńcowej po skutecznej rewaskularyzacji, postępowanie diagnostyczne, jak również przedstawiają dostępne opcje terapeutyczne. Warto zwrócić uwagę na fakt, że nie każdy nawrót bólów w klatce piersiowej jest nawrotem choroby wieńcowej, co autorzy precyzyjnie opisują.

Nawrót bólów dławicowych może mieć przyczyny strukturalne (restenoza, progresja choroby, nieadekwatna rewaskularyzacja), jak i czynnościowe (dysfunkcja śródbłonka, kurcz naczynia).

Autorzy przedstawiają opcje diagnostyczne, które mają ułatwić podjęcie decyzji i postawienie rozpoznania w zależności od rodzaju zabiegu i czasu, jaki od niego upłynął. Próbują odpowiedzieć na pytanie, kiedy kierować pacjenta na kolejną koronarografię, a kiedy ograniczyć się do badań nieinwazyjnych, oraz które z tych badań są najbardziej przydatne. W tym względzie autorzy podkreślają znaczenie obecnych zaleceń AHA/ACC dotyczących diagnostyki i leczenia stabilnej choroby wieńcowej.

Następnie omówione są opcje terapeutyczne, począwszy od kolejnych zabiegów rewaskularyzacji, poprzez farmakoterapię, aż do metod wspomagających, takich jak wysiłek fizyczny, stymulacja rdzenia kręgowego (SCS), EECP (enhanced external counterpulsation), laseroterapia transmiokardialna (TMR -transmyocardial laser revascularization), czy różne, ciągle eksperymentalne, metody terapii genowej (z zastosowaniem genów dla czynników wzrostu naczyń) lub komórkowej.

Podsumowując, autorzy podkreślają, że nawrót objawów dławicowych po rewaskularyzacji jest dużym problemem klinicznym, czasem bardzo trudnym do rozwiązania ze względu na obecność rozsianych zmian w tętnicach wieńcowych. Chorym takim można jednak z reguły pomóc wykonując dalsze zabiegi rewaskularyzacyjne, modyfikując leczenie farmakologiczne, czy też stosując inne, mniej standardowe metody leczenia.

Opracowane na podstawie: European Heart Journal / 2007-05-01