Psychiatria – październik 2006

W październikowym numerze Archives of General Psychiatry (2006, 63, 1120) ukazał się interesujący artykuł dotyczący związku cech osobowości z podatnością na występowanie depresji. Głównym autorem artykułu jest dr Keneth Kendler, psychiatra i genetyk, kierujący wydziałem genetyki człowieka na uniwersytecie Virginia w Richmond. Dr Kendler jest autorem wielu artykułów naukowych, dla których podstawą były badania na wielotysięcznych parach bliźniąt, zwykle rekrutowanych z rejestru bliźniąt prowadzonego w krajach skandynawskich. Jedno z ostatnich takich badań, którym kierował dotyczyło depresji i wykonane zostało na największej dotychczas liczbie bliźniąt (42 161, w tym 15 493 pełnych par). Wykazano w nim, że czynniki genetyczne mają większe znaczenie w predyspozycji do depresji u kobiet (współczynnik odziedziczalności 42%) niż u mężczyzn (29%) (Kendler i wsp., Am J Psychiatry 2006, 163, 109-114).

W latach 1972-1973 u wszystkich bliźniąt tej samej płci urodzonych w latach 1926-1958 wykonano w Szwecji badania cech osobowości takich, jak neurotyzm i ekstrawersja, posługując się skróconą formą popularnego kwestionariusza Eysencka. Po ponad 25 latach u osób tych przeprowadzono indywidualne wywiady dotyczące występowania w ciągu życia zaburzeń depresyjnych za pomocą CIDI-SF (Composite International Diagnostic Interview – Short Form). W sumie badaniem objęto 20 692 osoby, spośród których u 4331 (20,9%) stwierdzono w ciągu życia objawy depresji. Ryzyko wystąpienia depresji było dwukrotnie wyższe u kobiet niż u mężczyzn. Wartości wymiaru neurotyzmu były istotnie wyższe u osób z depresją, zarówno w grupie kobiet, jak i mężczyzn w porównaniu z resztą badanych osób, podczas gdy nie stwierdzono takich różnic w odniesieniu do wymiaru ekstrawersji.

W badanej grupie cecha neurotyzmu stanowiła istotny czynnik predykcyjny wystąpienia depresji w ciągu życia. Wykazano również mniejszą, aczkolwiek znamienną korelację negatywną między podatnością na depresję, a cechą ekstrawersji/introwersji. Gdy analizowano łącznie obie cechy osobowości, istotna korelacja pozostała tylko z cechą neurotyzmu.

Zgodność występowania cech neurotyzmu była istotnie wyższa u bliźniąt monozygotycznych w porównaniu z dizygotycznymi (u kobiet 0,56 vs 0,27; u mężczyzn 0,48 vs 0,22), co świadczy o istotnej genetycznej determinacji tej cechy. Podobne zależności obserwowano również, jeżeli chodzi o występowanie depresji (u kobiet 0,45 vs 0,18; u mężczyzn 0,31 vs 0,15). Podobnie jak we wspomnianej uprzednio pracy, wszystkie korelacje dotyczące występowania depresji, jak również jej związku z cechami neurotyzmu były nieco wyższe u kobiet niż u mężczyzn.

Autorzy konkludują, że cechy neurotyzmu, poprzez mechanizmy genetyczne, zwiększają skłonność do zachorowania na depresję. Natomiast wpływ cechy introwersji na występowanie depresji jest niewielki. Uzyskane wyniki wskazują również, że znaczna część genetycznej skłonności do zachorowania na depresję nie jest związana z neurotyzmem.

10 lat temu Lesch i wsp. (Science, 1996, 274, 1527) stwierdzili, że cechy lękowo-neurotyczne mogą wiązać się z polimorfizmem genu transportera serotoniny 5HTTLPR, głównie w zakresie nadreprezentacji występowania allelu s. W późniejszych badaniach wykazano, że allel s tego polimorfizmu może być czynnikiem predyspozycji genetycznej do choroby afektywnej jedno i dwubiegunowej, jak również zwiększać ryzyko występowania depresji pod wpływem czynników stresowych (Caspi i wsp. Science, 2003, 301, 386). Wyniki te mogą w pewnym zakresie nawiązywać do omawianej powyżej pracy.

Związek między depresją, a zawałem mięśnia sercowego stanowi temat niezwykle często goszczący na łamach naszych omówień. W październikowym numerze Archives of Internal Medicine (2006, 166, 2035) badacze amerykańscy (Parashar i wsp) przedstawiają część wieloośrodkowego badania PREMIER (Prospective Registry Evaluating Outcomes after Myocardial Infarction). Do badania włączono 1873 chorych z zawałem serca, u których oceniano objawy depresji za pomocą Patient Health Questionnaire (PHQ) w trakcie hospitalizacji oraz po miesiącu od wypisu. Depresję o nasileniu co najmniej umiarkowanym stwierdzono u 20% badanych w trakcie hospitalizacji oraz u 13% po miesiącu od wypisu. Czynnikiem ryzyka wystąpienia depresji był młody wiek, płeć żeńska, palenie papierosów, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, choroby płuc oraz niewydolność serca. Nie obserwowano związku między depresją, a wskaźnikami zaawansowania choroby wieńcowej. Występowanie depresji wiązało się w 6-miesięcznym okresie katamnestycznym z większą śmiertelnością, częstszymi hospitalizacjami, gorszym stanem fizycznym i gorszą jakością życia.

Podobny temat jest przedmiotem pracy Dickensa i wsp. (Br. J. Psychiatry 2006, 189, 367). Autorzy badali wpływ depresji i zaburzeń lękowych ocenianych w trakcie pierwszego w życiu zawału mięśnia sercowego oraz po 6 miesiącach od tego wydarzenia na jakość życia związaną ze stanem zdrowia po roku od wystąpienia zawału. Badaniem objęto 260 pacjentów, u których stosowano skalę Hospital Anxiety and Depression Scale do pomiarów depresji i lęku oraz Medical Outcomes Study SF-36 do pomiaru jakości życia związanej ze stanem zdrowia. Uzyskane wyniki wskazują, że występowanie objawów depresji i lęku po 6 miesiącach po zawale mięśnia sercowego stanowi znamienny czynnik predykcyjny gorszej jakości życia związanej ze stanem zdrowia po roku od zawału. Głównym objawem somatycznym było poczucie zmęczenia i wyczerpania fizycznego. Natomiast objawy depresyjne i lękowe występujące przed zawałem nie miały znaczenia rokowniczego dotyczącego jakości życia po 12 miesiącach od tego wydarzenia. Autorzy pracy uważają, że właściwe wykrywanie i odpowiednie leczenie objawów depresji i lęku u osób po zawale serca mogłoby w sposób istotny poprawić ich jakość życia w późniejszym okresie.

Tematyka związku między depresją a cukrzycą jest również częstym gościem naszych omówień. W ostatnim numerze czasopisma Diabetic Medicine (2006, 23, 1165), badacze angielscy (Ali i wsp.) dokonują metaanalizy badań nad występowaniem depresji u osób z cukrzycą typu 2. Do analizy włączono 10 kontrolowanych badań opublikowanych w 25-leciu 1980-2005, obejmujących łącznie 51 331 chorych. Częstość występowania depresji u chorych na cukrzycę typu 2 wynosiła 17,8% i była niemal dwukrotnie wyższa w porównaniu z osobami bez zaburzeń metabolizmu glukozy (9,8%). U osób z cukrzycą typu 2 częstość występowania depresji była istotnie wyższa o kobiet (22,2%) niż u mężczyzn (12,6%). Natomiast wzrost ryzyka wystąpienia depresji związany z cukrzycą był istotnie wyższy u mężczyzn (iloraz szans 1,9) niż u kobiet (iloraz szans 1,3), ponieważ wskaźniki występowania depresji w grupie osób bez zaburzeń metabolizmu glukozy wynosiły u mężczyzn 8,1%, a u kobiet 17%. Uzyskane wyniki potwierdzają poprzednie dane dotyczące zwiększenia ryzyka wystąpienie depresji u osób chorych na cukrzycę typu 2. Ponieważ wystąpienie depresji stanowi niekorzystny czynnik przebiegu i rokowania cukrzycy, autorzy pracy postulują podjęcie kroków w kierunku lepszego rozpoznawania i leczenia depresji u takich pacjentów.
prof. dr hab. Janusz Rybakowski